نقش‌آفرینی هوش مصنوعی در جام جهانی ۲۰۲۶؛ داده‌های فوتبالی بر مدار فناوری

به‌گزارش پیوست، هوش مصنوعی در مهم‌ترین رویداد فوتبالی دنیا از مرحله دستیار و تاثیرگذاری فراتر رفته و حالا در سطوح مختلف برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و عملیاتی ساختن طرح‌های هوشمند، به عضو مهمی در فرآیندهای تیمی تبدیل شده است. کاربرد و کارکرد بسیاری از این سیستم و ابزارها منجر شده تا موانع در مسیر بازی و چالش‌های تصمیمات داوری تسریع شده و کاهش بیابد و همچنین تعامل میان تماشاگران با تیم هوادارشان در جریان مسابقه به‌نسبت گذشته بیشتر شود.

طبق بررسی‌های صورت گرفته فناوری هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند ارزیابی عملکرد بازیکنان، تیم‌ها و مسابقات، پیش‌بینی نتایج بازی و اتفاقات درون مسابقه، پایش فشار و بار فیزیکی بازیکنان، پیش‌بینی و تشخیص مصدومیت و همچنین استعدادیابی کاربرد دارد.

همچنین گفته شده در جام جهانی ۲۰۲۶ مربیان از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در کنار داده‌های سنتی استفاده می‌کنند تا بتوانند برای هر بازی استراتژی دقیق و رویکرد موثرتری داشته باشند.

دوربین،‌ سرعت،‌ حرکت

همکاری فیفا و شرکت لنوو(Lenovo) در جام جهانی ۲۰۲۶ تحت عنوان «Football AI» که شامل ابزارهایی مانند Football AI Pro، آواتارهای سه‌بعدی بازیکنان و فناوری‌های جدید برای نمایش دید داوران در پخش تلوزیونی است معرفی شد.

به‌گزارش فیفا، هدف اصلی از ارائه این مجموعه فناوری‌ها، استفاده از قدرت هوش مصنوعی برای بهبود عملکرد داوری، ارتقا کیفیت تحلیل مسابقات و همچنین افزایش تعامل هواداران با فوتبال اعلام شده است.

همچنین فیفا و لنوو تاکید کردند که این پروژه بخشی از تلاش مشترک آنها برای مدرن‌سازی و تعاملی کردن فوتبال از طریق فناوری دیجیتال و هوش مصنوعی است.

همانطور که اشاره شد یکی از ابزارهای معرفی‌شده Football AI Pro  است. این دستیار هوش مصنوعی مولد برای هر ۴۸ تیم حاضر جام جهانی طراحی شده و به آنها کمک می‌کند تا با تحلیل حجم گسترده‌ای از داده‌های فوتبالی، بینش‌های تاکتیکی و آماری دقیق‌تری به‌دست بیاورند.

این سیستم با استفاده از میلیون‌ها داده مربوط به مسابقات فیفا، نتایجی در قالب متن،‌ ویدئو، ‌نمودار و حتی مدل‌های سه‌بعدی ارائه می‌دهد. البته که این ابزار حین مسابقه فعال نیست و تنها قبل و بعد از مسابقات می‌توان از آن استفاده کرد.

آواتارهای سه‌بعدی بازیکنان مبتنی بر هوش مصنوعی برای ارتقای فناوری نیمه‌خودکار آفساید طراحی شده است. طبق ساز و کار این آواتار، بازیکنان به‌صورت دیجیتالی اسکن می‌شوند تا مدل دقیق سه‌بعدی از آنها ساخته شود. این مدل‌ها امکان ردیابی بسیار دقیق حرکات بازیکنان را فراهم می‌کند و دقت سیستم حتی در موقعیت‌هایی که بازیکنان سرعت بالایی دارند یا با سایر بازیکنان درگیر شده‌اند نیز حفظ می‌شود.

این آواتارها در پخش تلوزیونی قابل مشاهده خواهند بود تا هم تماشاگران داخل ورزشگاه و هم مخاطبان تلوزیونی بتوانند تصویر دقیق‌تری از صحنه‌های بررسی‌شده توسط VAR(کمک داور ویدیویی) را دریافت کنند.

همچنین اشاره شده این اسکن‌ها با دقت بسیار بالا، جزئیات فیزیکی بدن بازیکنان را ثبت می‌کنند و امکان ردیابی دقیق حرکت آنها را در پیچیده‌ترین موقعیت‌ها فراهم می‌کند.

این فناوری تا قبل از جام جهانی در رقابت‌های باشگاهی فیفا آزمایش شده و بازخورد مثبتی دریافت کرده است. در این آزمایش‌ها مشخص شد که سیستم می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های به‌ویژه تصمیم‌گیری‌های حساس داوری نقش موثری داشته باشد.

علاوه‌بر موارد گفته‌شده، فیفا و لنوو نسخه جدیدی از فناوری «نمای دید داور» را نیز معرفی کرده‌اند که با کمک هوش مصنوعی، کیفیت تصویر دوربین‌های داور بهبود یافته و تصویر واضح‌تری از زاویه دید او به مخاطبان ارائه می‌شود.

توپ اطلاعات

توپ رسمی جام جهانی ۲۰۲۶ با نام «Trionda» به‌معنای سه‌موج توسط آدیداس طراحی شده که یکی از نوآوری‌های مهم این دوره محسوب می‌شود. طبق گزارش الجزیره اسپورت (Al Jazeera Sport) درون این توپ یک چیپ سنسور بسیار کوچک از نوع IMU قرار داده شده است که می‌تواند تمامی حرکات توپ را با دقت بالا ثبت کند. این سنسور، داده‌ها را ۵۰۰ بار در ثانیه جمع‌آوری کرده و اطلاعات مربوط به سرعت، شتاب و حرکت سه‌بعدی توپ را ذخیره می‌کند.

داده‌های ثبت‌شده درون این توپ به‌صورت لحظه‌ای به VAR (سیستم کمک‌داور ویدیویی) ارسال می‌شود تا تصمیم‌گیری در صحنه‌هایی مانند آفساید یا برخوردهای مشکوک، دقیق‌تر و سریع‌تر انجام شود. به گفته فیفا، این فناوری در واقع به داوران کمک می‌کند تا درک دقیق‌تری از وضعیت توپ در فضای سه‌بعدی داشته باشند.

همچنین فناوری‌های جدیدی مانند دوربین‌‌هایی روی بدن داوران (Referee Body Cameras) در این دوره مورد استفاده قرار می‌گیرد تا زاویه دید واقعی داور به مخاطبان نمایش داده شود.

یکی از حوزه‌های مهم و تاثیرگذار فناوری هوش مصنوعی در رابطه با ضربات پنالتی است. مربی و کادر تیم می‌توانند از طریق سیستم‌های هوش مصنوعی و با استفاده از تحلیل داده‌های پیشین، رفتار احتمالی دروازه‌بان و زننده پنالتی را بررسی و مدلسازی کنند تا طبق آن بتوانند ضریب موفقیت تیم را افزایش دهند.

اگرچه فناوری آفساید نیمه‌خودکار در جام جهانی ۲۰۲۲ معرفی شده بود اما در ۲۰۲۶ با استفاده از آواتارهای سه‌بعدی مبتنی بر AI ارتقا پیدا کرده است. این آواتارها از داده‌های دقیق بدن بازیکنان ساخته می‌شوند تا دقت تصمیم‌های داوری افزایش یابد.

مدیریت ذهن و زمین و زمان

طبق گزارش روزنامه گاردین از اقدامات فیفا در راستای استفاده از هوش مصنوعی آمده است که فیفا قصد دارد در جام جهانی ۲۰۲۶ با استفاده از فناوری هوش مصنوعی میزان پیام‌ها و محتواهای توهین‌آمیز و آزاردهنده‌ای که بازیکنان و تیم‌ها در شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند را کاهش دهد. این اقدام که در ادامه طرح «حفاظت از شبکه‌های اجتماعی» است، پس از جام جهانی ۲۰۲۲ قطر معرفی شد و اکنون قرار است در این جام جهانی در اختیار تمامی فدراسیون‌های شرکت‌کننده قرار بگیرد.

ساز و کار سیستم طراحی شده برای این منظور بدین شکل است که هوش مصنوعی با استفاده از فهرستی که حدود ۳۰ هزار واژه، الگوی رفتاری، پیام توهین‌آمیز، نژادپرستانه و تهدیدکننده را شناسایی کرده و پس از‌ آن طی چندثانیه تمامی این موارد را پنهان می‌کند. در این فرآیند، فرستنده پیام همچنان محتوا خود را می‌بیند، اما این پیام برای دیگران مخفی می‌شود و کاربر متوجه نمی‌شود که محتوای او علامت‌گذاری یا فیلتر شده است.

همچنین در موارد جدی‌تر، امکان گزارش کاربران و حتی محروم کردن آنها از رویدادهای فیفا وجود خواهد داشت.

بر اساس این گزارش، این فناوری در پلتفرم‌هایی مانند فیسبوک، اینستاگرام، یوتیوب، تیک‌تاک و تردز قابل استفاده است، اما پلتفرم «ایکس» (توییتر سابق) در حال حاضر تحت پوشش کامل این سیستم نیست، زیرا که امکان پنهان‌سازی کامل پیام‌ها در آن وجود ندارد.

فیفا اعلام کرده این ابزار در مقیاس جهانی و به‌صورت رایگان در اختیار فدراسیون‌های ملی قرار می‌گیرد تا از بازیکنان در برابر موج گسترده آزار آنلاین محافظت شود.

در این گزارش اشاره شده که برخی از باشگاه‌های لیگ برتر انگلیس از ابزارهای مشابه مبتنی بر هوش مصنوعی برای مدیریت نظرات و کاهش آزار آنلاین استفاده می‌کنند. به‌گفته شرکت‌های فعال در این حوزه‌، تاکنون میلیون‌ها پیام توهین‌آمیز توسط این سیستم‌ها شناسایی و فیلتر شده است. هدف اصلی از طراحی این سیستم ایجاد یک فضای سالم‌تر برای بازیکنان و کاهش فشار روانی ناشی از نظرات منفی موجود در شبکه‌های اجتماعی است.

یکی دیگر از اقدامات مهم فیفا برای در جام جهانی ۲۰۲۶، راه‌اندازی «مرکز فرماندهی هوشمند» است. این مرکز اطلاعات مربوط به مسابقات، ورزشگاه‌ها و پخش تلویزیونی را به‌صورت لحظه‌ای در یک واحد، جمع‌آوری و تحلیل می‌کند. فیفا همچنین با استفاده از نسخه‌های مجازی ورزشگاه‌ها، مسیر حرکت و تجمع تماشاگران را شبیه‌سازی خواهد کرد تا بتواند نقاط پرترافیک و محل‌های احتمالی ازدحام را از قبل شناسایی کند. این اطلاعات به برگزارکنندگان کمک می‌کند جریان ورود و خروج هواداران را بهتر مدیریت کرده و از بروز مشکلاتی مانند ازدحام جمعیت جلوگیری کنند. به‌عبارتی هوش مصنوعی در این دوره از جام جهانی تنها در میدان مسابقات دیده نمی‌شود بلکه از ثبت اطلاعات لحظه‌ای تیم‌ها گرفته تا مدیریت جمعیت و لجستیک نقش مهمی ایفا می‌کند.

آن روی سکه

ورود عمیق‌تر و جدیدتر هوش مصنوعی در دنیای فوتبال تنها به جذابیت‌ و مزایای آن محدود نماند و علامت‌سوال‌ و نگرانی‌هایی را درباره پیامدهای منفی و ریسک‌های آن ایجاد کرده است. کیفیت پایین برخی از خروجی‌های سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی و همچنین کاهش مهارت انسانی در تصمیم‌گیری‌ها از اصلی‌ترین و شایع‌ترین این نگرانی‌ها است. به همین دلیل است که تاکید می‌شود باید از AI به‌عنوان یک دستیار استفاده شود نه یک جایگزین برای اقدامات انسانی.

از جمله این نگرانی‌ها می‌توان به کیفیت پایین برخی خروجی‌های هوش مصنوعی و کاهش مهارت انسانی در تصمیم‌گیری‌ها اشاره کرد. به همین دلیل تاکید می‌شود AI باید نقش «کمک‌کننده» داشته باشد، نه اینکه جایگزین انسان باشد. نابرابری مسئله دیگری است که در این جا هم خودش را نشان داد. طبیعی است که تیم‌های ثروتمندتر و پیشرفته‌تر دسترسی راحت،‌ سریع و توسعه‌یافته‌تری به ابزارهای فناورانه داشته باشند و همین عامل به یک مزیت رقابتی برایشان تبدیل شود. هدف دیگر فیفا از ارائه  «Football AI Pro»  کاهش این شکاف و نابرابری عنوان شد که به‌صورت رایگان قابل استفاده خواهد بود.

با این حال، خطر دیگری نیز وجود دارد؛ یکسان شدن تاکتیک‌ها و قابل‌پیش‌بینی شدن بازی‌ها، زیرا همه تیم‌ها ممکن است به پیشنهادهای مشابه AI تکیه کنند. امکان نشت اطلاعات حساس یا دسترسی غیرمجاز به داده‌ها یکی از تهدیدهای مربوط به حریم خصوصی و امنیت داده‌ها عنوان شده است. یکی دیگر از پیامدهای منفی استفاده مکرر و به‌رویه این فناوری‌ در حوزه امنیت، افزایش خطر حملات سایبری مطرح شده است.

همچنین هشدار داده شده که هوش مصنوعی می‌تواند در فعالیت‌های مخرب مانند کلاهبرداری‌های خرید و فروش بلیت، دیپ‌فیک و فیشینگ مورد سوءاستفاده قرار بگیرد.

تداوم یک مسیر

تا پیش از جام جهانی ۲۰۲۶ ردپای محکم و پررنگ هوش مصنوعی در تیم‌های مختلف دیده می‌شد. استفاده از هوش مصنوعی در لیگ‌های اروپایی به یک عضوی از برنامه‌ریزی‌ها و عملیات تیمی آنها تبدیل شده و تقریبا تمامی باشگاه‌های بزرگ لیگ‌های مطرح از ابزارهای مبتنی بر این فناوری در تحلیل تاکتیکی، استعدادیابی و مدیریت مصدومیت استفاده می‌کنند. در فصل ۲۰۲۵-۲۰۲۶ لیگ برتر انگلستان، تیم‌هایی مانند آرسنال، لیورپول، منچسترسیتی، برنتفورد و برایتون از پیشروترین باشگاه‌ها در استفاده از مدل‌های داده‌محور و AI بودند که این فناوری در تصمیم‌های فنی و نقل‌وانتقالاتی‌شان نقش داشت.

سیستم‌های فناورانه و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در لیگ برتر اسپانیا(لالیگا) نیز جاافتاده و به‌نسبت فصل‌های پیشین پررنگ‌تر دیده می‌شود. لالیگا با همکاری مایکروسافت از سیستم‌هایی مانند «Beyond Stats»  استفاده می‌کند که بیش از ۳.۵ میلیون داده در هر مسابقه تولید کرده و آن را به تحلیل‌های لحظه‌ای برای مربیان و مخاطبان تبدیل می‌کند. همچنین لالیگا از هوش مصنوعی برای بهبود تجربه پخش و مقابله با پخش غیرقانونی مسابقات بهره می‌برد.

یا در لیگ آلمان(بوندس‌لیگا) تیم بایرن مونیخ از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در فرآیند استعدادیابی و جذب بازیکن استفاده می‌کند. مدل‌های داده‌محور این باشگاه میلیون‌ها داده عملکردی را تحلیل می‌کند تا علاوه‌بر سنجش کیفیت فنی بازیکنان، میزان سازگاری آ‌نها با سبک بازی و ترکیب تیم نیز ارزیابی شود. برای مثال تیم بارسلونا از طریق Barca Innovation Hub و همکاری با شرکت‌هایی مانند  Metrica Sports، از الگوریتم‌های بینایی ماشین برای ردیابی خودکار بازیکنان، تشخیص الگوهای تاکتیکی و تحلیل هزاران ساعت ویدئوی مسابقات استفاده می‌کند. این فناوری‌ می‌تواند مسیرهای منجر به خلق موقعیت گل یا نقاط ضعف ساختار دفاعی حریف را شناسایی کند. همچنین تیم لیورپول با همکاری DeepMind پروژه  TacticAI را توسعه داده که با تحلیل هزاران ضربه کرنر، بهترین آرایش بازیکنان و محتمل‌ترین نتایج هر صحنه را پیشنهاد می‌دهد. نتایج آزمایش‌ها نشان داده بسیاری از پیشنهادهای این سیستم از سوی مربیان قابل‌قبول بوده است.

مسابقات جام جهانی ۲۰۲۶ با حضور ۴۸ تیم و برگزارش ۱۰۴ مسابقه در ۱۶ شهر آمریکا، کانادا و مکزیک در حال برگزاری است.