اکوسیستم پادکست ایران در پی اختلالهای اینترنت وارد مرحلهای تازه شد که در آن، قواعد پیشین تولید، توزیع و مصرف دیگر کارایی ندارند. پلتفرمهای داخلی در تلاش برای جبران خلا زیرساختهای خارجی، به سمت ایجاد نقشهای جدید حرکت کردند و در مقابل، پادکسترها هم باید مسیرهای ارتباطی خود با مخاطبان را از نو طراحی کنند؛ مخاطبانی که بخشی از آنها از دست رفته و بخشی دیگر در مسیرهای تازهای پراکنده شدند.
به گزارش پیوست، اختلال در دسترسی و محدودیتهای اینترنتی، منجر به گسست پیوندی شد که طی سالها میان پادکسترها و مخاطبانشان در بسترهای مشخص شکل گرفته بود. بر این اساس نهتنها بخشی از شنوندگان از دست رفتند، بلکه مسیرهای آشنای ارتباط نیز از کار افتاد و هر دو سوی این رابطه را در موقعیتی ناپایدار قرار داد. مخاطبانی که به الگوی مصرف در پلتفرمهای مشخص خو گرفته بودند، پراکنده شدند و در سوی دیگر، تولیدکنندگان محتوا به دنبال مسیرهایی جدید برای بازیابی ارتباط با جامعهای شدند که در فضایی متفاوت شکل گرفت.
کریم نیکونظر تهیهکننده پادکست رادیو تراژدی در گفتوگو با پیوست، با اشاره به امکان تبلیغ پادکست و اطلاعرسانی در مورد انتشار اپیزودها در تلگرام، اینستاگرام و کستباکس از نبود این امکان در نمونههای داخلی میگوید و توضیح میدهد: «تا قبل از این شرایط، هر شماره منتشر شده در رادیو تراژدی به طور میانگین ۹۰ هزار نفر شنونده داشت، این عدد در حال حاضر کمتر از ۱۰ هزار نفر است.»
رامیار منوچهرزاده که تهیهکننده و کارگردان پادکستهای رادیونیست، رادیوکامرس و ویکیپز است هم به پیوست از حدود ۲۰۰ هزار مخاطبی میگوید که شنونده این پادکستها بودند. او توضیح میدهد: «بعد از اینکه دسترسی به پلتفرمهای خارجی را از دست دادیم، به دنبال راه جایگزینی برای ارتباط دوباره با مخاطب گشتیم و از همین رو کانالی را در بله راه انداختیم. هدف اصلی ما سرمایهگذاری روی بله نبود چراکه این پلتفرم برای کار حرفهای ساخته نشده و تنها میخواستیم مخاطبان، به آرشیو ما دسترسی داشته باشند.»
میتوان گفت محدودیت اینترنت و قطع دسترسی به پلتفرمهای بینالمللی و زیرساختهای خارجی شرایط متفاوتی را پیش روی اکوسیستم پادکست ایران گذاشت: آغاز از نقطهای نزدیک به صفر. با وجود حضور پادگیرهای داخلی، پادکسترها به دلایلی از جمله وجود ابزارهای دقیق، دسترسی گستردهتر و عادت کاربران، فعالیت خود را در پادگیرهای خارجی توسعه بخشیده و متمرکز کردند. با این وجود محدودیت اینترنت و قطع دسترسی، شرایط دیگری را در این اکوسیستم رقم زد که تصویر آن در هر سه بخش پادگیر داخلی، پادکستر و کاربر نمایان است.
بخش اول: پادگیر داخلی
تا پیش از اختلالات اینترنت، پلتفرمهای داخلی با استفاده از فیدهای موجود بر هاستهای خارجی پادکست را دریافت کرده و برای کاربران پخش میکردند. به دنبال قطع دسترسی به اینترنت بینالملل اپلیکیشنها دیگر نتوانستند فایلها را از طریق فید بازیابی کنند و در نتیجه، این زنجیره به طور کامل قطع شد. به دنبال همین مساله نقش پلتفرمهای داخلی تغییر کرد و بار میزبانی بر دوش آنها نیز افتاد.
حسین سبحانی، مدیر تیم محتوا و پادکست فیدیبو در گفتوگو با پیوست با اشاره به ایجاد زیرساختی داخلی برای میزبانی مستقیم محتوا به دنبال این چالش توضیح میدهد: «برخلاف سازوکار مبتنی بر فید که بهصورت خودکار عمل میکند، در این مدل تمام اپیزودها باید بهصورت دستی دریافت و بارگذاری شوند. این فرآیند مستلزم آن است که پادکسترها فایلهای صوتی، کاور، توضیحات و جزئیات هر اپیزود را به فیدیبو منتقل کنند. این فرایند به دلیل محدودیتهای اینترنتی، بهسختی انجام میشود و در مواردی پادکسترها مجبور شدند با استفاده از هارد و فلش آرشیو خود را ارسال کنند.»
محمدرضا هراتی، مدیر اجرایی شنوتو هم به پیوست میگوید، در هفته اول جنگ اخیر، زیر ساخت داخل کشور به علت الزام فنی به زیر ساخت خارج از کشور دچار اختلالات زیادی بود. او توضیح میدهد: «بعد از مدتی زیر ساخت داخل کاملا مستقل و امکان سرویسدهی به پادکسترها و شنوندگان داخل ایران فراهم شد. این استقلال به این شکل بود که صرفا پادکستهایی امکان پخش دارند که در زیرساخت شنوتو هاست شده باشند.»
او همچنین از تاثیر بمبارانها بر این پلتفرم میگوید: «از سوم فروردین، بعد از حمله دشمن به یکی از دیتاسنترهای تهران بخش مهمی از زیرساخت نسخه داخلی شنوتو از دسترس خارج شد و از بین رفت. بعد از آن با تلاشهای تیم فنی از روز هشت فروردین سرویسدهی شنوتو در ایران مجدد فعال شد.»
بخش دوم: پادکسترها از دلایل ترجیح پلتفرم خارجی میگویند
ماندگاری پادکسترهای ایرانی در پلتفرمهای خارجی، صرفا یک انتخاب سلیقهای نبود، بلکه حاصل ترکیبی از مزیتهای فنی و کارکردی بود که این بسترها در اختیارشان قرار میدادند. از ابزارهایی مانند سنجش نرخ ماندگاری شنونده و سیستمهای پیشنهاددهنده گرفته تا امکان دسترسی جهانی که مخاطبان فارسیزبان خارج از کشور را نیز به این چرخه متصل میکرد. در مقابل، میتوان گفت پلتفرمهای داخلی در تمام این سالها نتوانستند معادل این مزیتها را بازتولید کنند یا ارزش افزودهای ارائه دهند که پادکستر و مخاطب را به مهاجرت یا حتی حضور همزمان ترغیب کند.
تهیهکننده و کارگردان پادکستهای رادیونیست، رادیوکامرس و ویکیپز از تجربه همکاری با پلتفرمهای داخلی پخش پادکست میگوید: «حدود پنج سال قبل در فیدیبو و شنوتو پادکست منتشر میکردیم اما این ارتباط با فیدیبو، به دلیل رعایت نکردن کپی رایت و جذب نکردن مخاطب، در مقایسه با نمونههای خارجی، قطع شد.»
به گفته منوچهرزاده پلتفرمها وقتی میخواهند بخش جدیدی را راهاندازی کنند باید به صورت رسمی با پادکسترها وارد مراوده و گفتوگو شده و در نهایت قرارداد ببندند. منوچهرزاده توضیح میدهد: «حتی در صورت پرداخت نکردن هزینه هم ارتباط دو طرفه لازم است. از سال ۱۳۹۸ و قطع اینترنت تاکنون امکان جذب مخاطب و پادکستها در این پلتفرمها وجود داشته است. به باور من مهمترین دلیلی که پلتفرمهای داخلی پادکست در تمام این سالها نتوانستند مخاطب جذب کنند همین نبود ارتباطی دو طرفه است.»
به دنبال این انتقاد، مدیر تیم محتوا و پادکست فیدیبو میگوید که در حال حاضر، قانون مشخص و فراگیری برای کپیرایت بینالمللی در ایران وجود ندارد و از این منظر، انتشار پادکستها بهطور کلی با مانع حقوقی مواجه نیست. او توضیح میدهد: «با این حال، فیدیبو در مواردی که یک اثر دارای مالک حقوقی مشخص در داخل کشور باشد، از انتشار غیرمجاز آن جلوگیری میکند.»
نیکونظر هم از دسترسی سخت به پلتفرم شنوتو و مراحل کند انجام کار در آن میگوید و اضافه میکند: «همکاری با پلتفرمهای طاقچه و فیدیبو هم به دلیل اینکه از فیدهای خارجی استفاده میکردند و اکنون درحال رفع مشکلات نبود دسترسی به آنها هستند، با تاخیر همراه است.»
تهیهکننده پادکست رادیو تراژدی با تایید چالشهای مربوط به ارسال فایل برای تکمیل آرشیو پادکستها میگوید: «به دلیل محدودیتهای اینترنت، حجم بالای فایلها و اختلال اپلیکیشنهای داخلی، فایلها را در سایتی که از قبل وجود داشت آپلود کردیم. بعد از آن هم فایلها را به دو بخش تقسیم کرده و در پیامرسان بله آپلود کردیم تا در نهایت در دسترس شنوندگان قرار گیرند.»
او همچنین توضیح میدهد: «به دلیل نبود اینترنت امکان آپلود فایلها در پلتفرمهایی مثل کست باکس وجود ندارد و از سمتی، تنها با شماره ایران میتوان در اپلیکیشنهای داخلی حساب تشکیل داد. بر این اساس ما به طور کامل مخاطب خارجیمان را از دست دادهایم.»
بخش سوم: کاربران در جستوجوی محتوای گذشته
برآیند دادهها تصویری دیگری هم از این وضعیت ترسیم میکند: در حالی که طی دو ماه گذشته تعداد کاربران و میزان شنیدن پادکستها افزایش یافته، تولید اپیزودهای جدید روندی کاهشی داشته است.
مدیر اجرایی شنوتو با اشاره به اینکه ۱۱۷ پادکست در ۲ ماه گذشته متولد شد و این رقم در مقایسه با مدت مشابه در سال گذشته با کاهش زیادی همراه بوده است، میگوید: «در دوره مشابه سال گذشته ۳۹۲ پادکست در شنوتو متولد شد.»
به گفته او در دورههایی که مردم به دلایل مختلف بیشتر در خانه میمانند یا دسترسی آنها به برخی سرویسها محدود میشود، تولید پادکست کاهش پیدا میکند، اما مصرف محتوای صوتی افزایش مییابد، از همین رو در ۲ ماه اخیر میزان شنیدن رشد قابل توجهی داشته است.
از سمتی دیگر به گفته مدیر تیم محتوا و پادکست فیدیبو تاکنون حدود ۳۵ پادکست به فیدیبو اضافه شده و این تعداد رو به رشد است. او با اشاره به رفتار کاربران ادامه میدهد: «پس از افت شدید میزان شنیدن پادکستها همزمان با قطع اینترنت، اضافه شدن تدریجی محتوا و افزایش اطلاعرسانی باعث شده روند مصرف دوباره صعودی شود. بر اساس دادههای ارائهشده، تا حدود هفته گذشته تعداد پخش پادکستها به بازهای در حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار پلی رسیده و این عدد با افزایش محتوا و آگاهی کاربران، همچنان در مسیر رشد قرار دارد.»
آناهیتا داوودی از بخش زیر ساخت خارجی شنوتو در انگلستان هم به پیوست میگوید: «همزمان با رشد کاربران در مدت اخیر، رشد ورود و ثبت نام کاربران را جدید را در دو ماه گذشته اتفاق افتاد. اما همچنان سهم اصلی شنیدن را کاربران قدیمی دارند. همچنین بر اساس ترکیبی از دادههای شنیدهشدن و جستوجو، موضوعات پرتقاضا در این بازه بهترتیب تاریخ، جنایی، ادبیات، فلسفه و کمدی بودند.»
اختلال در دسترسی، رابطهای را که طی سالها میان پادکسترها و مخاطبانشان شکل گرفته بود، از مسیر طبیعی خود خارج کرد و حالا هر سه ضلع این اکوسیستم در حال بازتعریف جایگاه خود هستند. پلتفرمهای داخلی که پیشتر در حاشیه این چرخه قرار داشتند، اکنون در مرکز توجه قرار گرفتهاند و فرصتی یافتهاند تا کارکرد و مزیتهای خود را در عمل اثبات کنند. در مقابل، پادکسترها نیز باید برای حفظ ارتباط با مخاطبانی که پراکنده شدهاند، مسیرهای تازهای بیابند. نتیجه این جابهجایی هنوز قطعی نیست، اما نشانهها حکایت از دورهای گذار دارند که در آن، میزان استقبال کاربران میتواند سرنوشت نقشآفرینی پلتفرمهای داخلی را تعیین کند.
منبع
