فعالان حوزه اینترنت معتقدند داده میتواند تجربه کاربران از قطعی و محدودیت اینترنت را به شواهدی قابل استناد برای بهرسمیت شناختن مطالبات جامعه و سیاستگذاری تبدیل کند. دادههای سالانه دیتاک نیز نشان میدهد تلاش برای هدایت کاربران به پلتفرمهای داخلی، جز در سرویسهای کاربردمحور، موفق نبوده است. از نگاه این فعالان، اینترنت یک حق شهروندی و بخشی از زندگی روزمره است و گره زدن مطالبه اینترنت آزاد صرفا به اقتصاد دیجیتال، میتواند به تلهای تبدیل شود که در نهایت اصل مطالبه کاربران را به حاشیه براند.
به گزارش پیوست، حامد بیدی، مدیرعامل کارزار در نشست روایت دادهها که به بهانه انتشار گزارش سالانه «دیتاک» برگزار شد، با اشاره به جمعآوری بیش از ۲ میلیارد داده و انتشار آن در قالب گزارش سالانه دیتاک گفت: «فارغ از اینکه انتشار چنین گزارشی از سوی شرکتی که وظیفه رسمی برای انجام این کار ندارد، نوعی کنشگری داده است، باید از انتشار آن استقبال کرد. چراکه این گزارش، میتواند در کنار اعداد و آمار دیگری که گاهی مطرح میشوند، تصویر دقیقتری از جامعه ارائه دهد. بخش قابل توجهی از این گزارش به قطع اینترنت و آسیبهای ناشی از آن، بهویژه در یک سال و سه ماه گذشته، اختصاص دارد و نشان میدهد این اتفاق چه پیامدهایی برای جامعه ایجاد کرده است.»
بیدی با اشاره به اینکه در سالهای اخیر کارزارهای مختلفی مرتبط با اینترنت در این پلتفرم ایجاد شده، اضافه کرد: «همچنان رکورد بیشترین امضای یک کارزار در نزدیک به ۱۰ سال فعالیت این پلتفرم، مربوط به کارزار مخالفت با طرح صیانت است که در سال ۱۴۰۰ بیش از یک میلیون و ۱۹۷ هزار امضا جمع کرد.»
به گفته مدیر عامل کارزار یکی از داغترین و پرامضاترین مطالبات در طول دو جنگ اخیر، موضوع اینترنت بوده است. از همینرو او تاکید کرد: «در شرایطی که مردم حتی از نظر جانی امنیت ندارند، یکی از پرامضاترین کارزارها به اعتراض نسبت به قطع اینترنت است، این موضوع یک سیگنال جدی درباره خشم جامعه است. دادههای دیتاک میتواند نشان دهد چرا مردم تا این اندازه از قطع اینترنت عصبانی هستند.»
او با اشاره به پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت اضافه کرد: «به نظر میرسد ما در یک سال و اندی گذشته با دو نوع جنگ، داخلی و خارجی، مواجه بودهایم که در بخش داخلی، قطع اینترنت به شکل ویژهای خودش را نشان داده است. بسیاری از افراد در نتیجه این وضعیت شغل خود را از دست دادهاند و این مساله میتواند به صورت دومینویی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی دیگری ایجاد کند. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، حتی اگر قطع اینترنت در شرایط بحران ضروری تلقی شود، حاکمیت میتوانست این اقدام را با مدل و شیوه دیگری اجرا کند.»
مدیرعامل کارزار در ادامه به نقش اینستاگرام در اشتغالزایی اشاره کرد و گفت: «فقیرترین استانهای کشور از جمله مناطقی هستند که میزان قابل توجهی از فروشندگان و کسبوکارهایشان از روش فروش در اینستاگرام استفاده میکنند. اینستاگرام فقط پلتفرمی نیست که به دلیل انتشار یک ویدئو یا نگرانی درباره استفاده سیاسی از آن، درباره مسدودسازیاش تصمیم گرفته شود. این پلتفرم در بخشهایی از کشور در حال انجام کاری برای اشتغالزایی است که دولت نتوانسته انجام دهد و مردم به شکل کاملا مردمی از آن برای ایجاد درآمد استفاده میکنند.زمانی صحبت از سیاستگذاری برای مهاجرت مردم به پلتفرمهای داخلی بود. اما حتی اگر فرض کنیم این مهاجرت اتفاق بیفتد، آیا اینکه همه مردم فقط روی پلتفرمهای داخلی فعالیت کنند، واقعا ایدهآل است؟ آیا اینکه درها را کاملا ببندیم و خودمان را از دنیا جدا کنیم، رویکرد درستی است؟»
تجارت اجتماعی قربانی قطعی اینترنت
حامد حمزهپور، مدیر محصول دیتاک، نیز در بخشی دیگر از این نشست به توضیح چهارمین گزارش سالانه این مجموعه پرداخت.
او با تاکید بر اینکه قطع اینترنت، کالبد اقتصاد دیجیتال را نابود میکند، گفت: «تجارت اجتماعی نیمی از تجارت الکترونیکی ایران را تشکیل میدهد و یکی از متضررترین بخشها در این دوران بود. حجم دادههای سالانه دیتاک ۲.۵ میلیارد است اما امسال به دلیل قطعی مکرر اینترنت این عدد به ۲ میلیارد کاهش یافت. در دوران قطعی اینترنت، پلتفرم بله به دلیل کاربردی بودن بیشترین رشد را داشت و روبیکا با استراتژی سرگرمی در جایگاه بعدی قرار گرفت. پلتفرم ایتا نیز به دلیل مسدود کردن ثبتنام کاربران جدید کمترین جذب را داشت. با این حال حدود ۹۶ درصد فروشگاههای اینستاگرامی به پلتفرمهای داخلی نرفتند.»
حمزهپور دلیل این موضوع را الگوریتم اینستاگرام دانست که به افراد خلاق اجازه دیده شدن میدهد در حالی که پلتفرمهای داخلی چنین قابلیتی ندارند.
مدیر محصول دیتاک با استناد به آمارهایی از وضعیت دسترسی به شبکه در گزارش دیتاک، گفت: «کاربران در مجموع ۱۱۶ روز اینترنت نداشتهاند. این یعنی از هر چهار روز یک روز قطعی کامل تجربه شد.»
حمزهپور همچنین واژه اینترنت بینالملل را ترکیب بیمعنایی دانست و تاکید کرد که اینترنت یک شبکه ارتباطی جهانی است و ما یا به آن دسترسی داریم یا نداریم.
داده به خواستهها رسمیت میبخشد
مرضیه ادهم، کنشگر دسترسی آزاد به اینترنت، با اشاره به انتقادهایی که نسبت به فعالیت کنشگران اینترنتی مطرح میشود، گفت: «خیلی وقتها میشنویم که شما زیاد غر میزنید و حرفهایتان بر اساس هیجانات شبکههای اجتماعی است. داشتن چنین پشتوانههای دادهای و امکان ساختن یک روایت مبتنی بر داده، کمک میکند نشان دهیم این مطالبات صرفا حاصل هیجان نیستند.»
او که خود نیز روی دادههای کارزار کار میکند، گفت: «من هم روی دادههای کارزار کار میکنم و تلاش میکنم از آنها گزارش استخراج کنم. فکر میکنم کشور ما به شدت دچار فقر عدد است. ما نه عدد شکست داریم، نه عدد پیروزی و نه حتی عدد موفقیت. معمولا فقط میگوییم اگر اتفاقی خوب باشد، خوب است و اگر بد باشد، بد است.به نظر میرسد حالا کمکم این نگاه در میان کنشگران، جامعه دانشگاهی و حتی سیاستگذاران در حال شکلگیری است که حداقل باید عدد را به رسمیت بشناسیم. باید بتوانیم بگوییم یک سیاست یا اتفاق، بر اساس چه عددی باعث رشد یا سقوط شده است.»
داده؛ عددی که باید معنا پیدا کند
حامد طاهریکیا، عضو هیات علمی موسسه مطالعه فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم نیز با انتقاد از تمرکز بیش از حد بر دادههای کلان گفت: «ما دچار دادهزدگی شدهایم. دادههای کلان لزوما چیز زیادی به ما نمیدهند و در نهایت فقط به ما کمک میکنند جمعیتها را خوشهبندی کنیم و گروههای مختلف را در دستههای مشخص قرار دهیم.آنچه داده در نهایت باید به ما بدهد، معناست؛ اما معنا در خود اعداد و ارقام وجود ندارد. معنا در برشهایی شکل میگیرد که از تجربه زیسته افراد به دست میآید. تا زمانی که نتوانیم به تجربه زیسته دست پیدا کنیم، عدد در حد عدد باقی میماند.»
طاهریکیا با طرح مفهوم «اینترنت به مثابه زندگی» ادامه داد: «ما در اینستاگرام زندگی میکنیم، خرید میکنیم، کار میکنیم و ارتباط برقرار میکنیم. اسکرول کردن، دیدن دیگران و دیده شدن، بخشی از تجربه ما از خودمان و دیگری شده است. بنابراین وقتی زندگی خودمان را در یک پلتفرم گسترش میدهیم، باید ببینیم آیا آن پلتفرم واقعا برای ما تبدیل به خانه شده یا فقط محلی است که برای مدتی در آن حضور داریم.»
او در توضیح این موضوع گفت: «فرض کنید من به پلتفرمی مثل بله میروم، چیزی را میخوانم یا پستی منتشر میکنم و بعد از آن خارج میشوم و به اینستاگرام میروم. باید پرسید من چقدر پلتفرم بله را خانه خودم میدانم؟ این تفاوت مهم است.»
نبود نوجوانان در دادههای آماری
حورا تهرانی پژوهشگر حوزه کودک و سواد رسانه هم در ادامه این نشست، به غفلت از نوجوانان در گزارشهای آماری اشاره کرد.
به گفته او نوجوانان ۱۶ تا ۱۷ ساله زندگی دیجیتال خود را «کولیوار» توصیف میکنند. تهرانی در اینباره توضیح داد: «آنها مجبور هستند محتوا و روابط خود را مدام بر دوش بکشند و از یک پلتفرم به پلتفرم دیگر منتقل کنند. بسیاری از نوجوانان صاحب کسبوکار اینترنتی هستند اما هیچ جایگاهی در تحلیلها و گزارشهای کلان ندارند.»
به عقیده او کودکان و نوجوانان از آسیبپذیرترین گروهها در زمان قطعی اینترنت هستند اما صدای آنها شنیده نمیشود.
امیرحسین عسگری همبنیانگذار دیتاک نیز، در بخش دیگر از این نشست، بر اهمیت شفافیت دادهها تاکید کرد.
او گفت: «دادهها کمک میکنند افراد با نگاههای متفاوت به یکدیگر نزدیک شوند و به شکل سازندهای گفتگو کنند. رعایت اخلاق در ارائه داده موضوعی بسیار مهم است و دادهها میتوانند به راحتی دستمایه سوءاستفاده قرار بگیرند. از همینرو دیتاک تمام تلاش خود را میکند تا با وجود برچسبزنیها و فشارهای موجود واقعیت را به صورت شفاف و دقیق منعکس کند.»
داده برای همه، حتی برای سرگرمی
میلاد نوری، برنامهنویس و فعال رسانهای نیز زاویه دید متفاوتی را در این جلسه مطرح کرد. او هشدار داد که گره زدن مطالبه اینترنت آزاد به اقتصاد دیجیتال یک تله بزرگ است. به گفته نوری این رویکرد باعث میشود تصمیمگیران با پیشنهاد پلتفرمهای داخلی صورت مساله را پاک کنند.
نوری با تاکید بر اینکه دسترسی به اینترنت یک حق شهروندی است و نباید تنها به چشم کسبوکار به آن نگاه کرد، در پایان گفت: «به رسمیت شناختن دغدغه دیگری، موضوعی مهم است که امروزه در جامعه کمتر دیده میشود.»
منبع
