اتصال دیتاسنترها به اینترنت؛ دوباره دیده می‌شویم

به‌گزارش پیوست، از ۹ اسفند، اینترنت ایران در سطح ملی دچار قطع یا محدودیت گسترده شد و دسترسی به اینترنت ثابت و همراه عملا برای کاربران عمومی و بسیاری از سرویس‌ها امکان‌پذیر نبود. در این دوره، بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های آنلاین کشور از دید شبکه جهانی خارج یا به‌شدت محدود شدند.

با این حال، از پنجم خرداد، دسترسی کاربران به اینترنت ثابت و همراه به‌تدریج برقرار شد، اما وضعیت دیتاسنترها متفاوت بود. مراکز داده و زیرساخت‌های میزبانی تا حدود نیمه‌شب یکم تیرماه همچنان اتصال کامل و پایدار به اینترنت جهانی نداشتند. روندی که به نظر می‌رسد برای بار سوم در یک‌سال گذشته به پایان خود نزدیک می‌شود.

وضعیت کلی بازگشت دسترسی به اینترنت

طی ۲۴ ساعت گذشته، نشانه‌های فنی بازگشت سرویس‌های اصلی کشور به اینترنت جهانی در چند لایه مختلف دیده شده و در تست‌های خارجی، پاسخگویی از دیتاسنترهای ایرانی وجود دارد، مسیرهای آنها در BGP نیز دیده می‌شود. ضمن اینکه داده‌های کلاودفلر هم از بهبود تدریجی برخی شاخص‌‌ها البته به مقدار اندک خبر می‌دهند.

با این حال، این فرآیند یکسان و هم‌زمان انجام نشده و به‌نظر می‌رسد از هفته سوم خرداد برخی سرویس‌ها، در سطح اینترنت جهانی دیده شده‌اند. در مقابل، سرویس‌هایی که بیشتر به دیتاسنترهای مشخص یا مسیرهای محدودتر وابسته‌اند، با تاخیر بیشتری به وضعیت پایدار برگشته‌اند.

تحلیل وضعیت سرویس‌ها پس از بازگشت اتصال

برای بررسی وضعیت سرویس‌های ایرانی پس از بازگشت اتصال دیتاسنترها، چند سرویس‌دهنده اصلی کشور از نظر DNS، شناسه شبکه، مسیرهای جهانی و داده‌های BGP بررسی شدند. نتیجه نشان می‌دهد که هر سرویس الگوی زیرساختی متفاوتی دارد و بازگشت آن‌ها به اینترنت جهانی الزاماً از یک مسیر واحد انجام نشده است.

داده‌های DNS و BGP نشان می‌دهد دیجیکالا فقط به یک مسیر یا یک نقطه اتصال محدود وابسته نیست. این سرویس از شبکه اختصاصی خود با شناسه AS43211 استفاده می‌کند و نام‌سرورهای آن نیز روی دامنه اختصاصی digikalacloud.com قرار دارند. این یعنی دیجیکالا در لایه نام‌گذاری و آدرس‌دهی، زیرساخت یکپارچه‌تری نسبت به بسیاری از سرویس‌هایی دارد که کاملا به CDN یا ارائه‌دهنده ثالث متکی‌ هستند.

اغلب سرویس‌های ایرانی در دیتاسنترها از سراسر جهان قابل مشاهده هستند با این حال فیلیمو و آپارات دیده نمی‌شوند که به نظر می‌رسد این موضوع دلایل غیرفنی و تجاری داشته باشد.

در بررسی یکی از مسیرهای دیجیکالا، داده‌های BGP نشان دادند که ۱۳۶۴ نشست پاسخ‌دهنده و ۲۱۹۹ مسیر منطبق برای این شبکه دیده شده است. این عدد تائید می‌کند دیجیکالا در چندین نقطه از اینترنت جهانی قابل مشاهده است. همچنین اتصال این شبکه از طریق ارائه‌دهندگانی مانند Datacamp – CDN77 و چند شبکه بزرگ بین‌المللی انجام می‌شود که به پایداری بیشتر دسترسی کمک می‌کند.

الگوی اسنپ با دیجیکالا کمی متفاوت است. در نمونه بررسی‌شده، دامنه app.snapp.taxi روی زیرساخت آروان‌کلاد با شناسه AS205585 قرار داشت، در حالی که nameserverهای آن روی زیرساخت Alibaba DNS دیده شدند. بنابراین به‌نظر می‌رسد اسنپ در این نقطه اتصال از یک معماری چندلایه استفاده می‌کند که شامل لایه DNS روی Alibaba و نقطه اتصال عمومی سرویس روی آروان‌کلاد است.

داده‌های BGP برای مسیر مربوط به آروان‌کلاد نشان داد که ۱۳۸۲ نشست BGP به پرس‌وجو پاسخ داده‌اند و ۲۲۳۷ مسیر منطبق برای آن دیده شده است. این عدد نشان می‌دهد نقطه اتصال عمومی بررسی‌شده برای اسنپ دوباره از دید شبکه جهانی قابل مشاهده شده است. با این حال، این نتیجه فقط درباره همان دامنه و مسیر بررسی‌شده است و نباید آن را به کل زیرساخت اسنپ تعمیم داد.

برای کافه‌بازار و بله، و همچنین بخشی از زیرساخت مرتبط با هزاردستان، داده‌ها نشان می‌دهد برخی نقاط اتصال روی شبکه هزاردستان با شناسه AS202319 قرار دارند. برای نمونه، سرویس اصلی بله در این بررسی روی همین شبکه دیده شد. این یعنی بخشی از سرویس‌های وابسته به این مجموعه، از زیرساخت مشترک یا نزدیک به هم استفاده می‌کنند.

در داده‌های BGP مربوط به هزاردستان، ۱۵۲۳ نشست پاسخ‌دهنده، ۲۹۶۸ مسیر منطبق و ۷۶۸ مسیر خصوصی پنهان‌شده دیده شده است. این عددها نشان می‌دهند مسیرهای مربوط به این شبکه از تعداد زیادی نقطه مشاهده جهانی دیده شده‌اند .

نکته مهم دیگر درباره بله این است که اجزای مختلف آن روی شبکه‌های متفاوتی قرار گرفته‌اند. وب‌سایت اصلی روی هزاردستان (AS202319) دیده شد، رکوردهای ایمیل روی Parsian High Tech Company PJSC با شناسه AS42043 قرار داشتند و سرور نام
روی آروان‌کلاد (AS205585) دیده شدند. این موضوع نشان می‌دهد حتی یک سرویس واحد ممکن است برای وب‌سایت، ایمیل و DNS از چند شبکه مستقل استفاده کند.

در داده‌های بررسی‌شده، مسیرهای مربوط به هزاردستان و آروان‌کلاد دارای وضعیت معتبر RPKI گزارش شده‌اند. به زبان ساده، یعنی این شبکه‌ها مسیرهای خود را از مبدhیی اعلام کرده‌اند که طبق اطلاعات ثبت‌شده اجازه اعلام آن مسیر را دارد. این موضوع کیفیت سرویس یا پایداری کامل مسیر را تضمین نمی‌کند، اما از نظر اعتبارسنجی مبدhمسیر، نشانه مثبتی است.

ارتباط دوطرفه شد

رادار چابکان یک لایه مهم دیگر به این بررسی اضافه می‌کند، چون هم سرویس‌های ایرانی را از دیتاسنترهای خارجی پایش می‌کند و هم سرویس‌های بین‌المللی را از دیتاسنترهای داخلی را تحت نظر دارد. در داده‌های ارسالی، دو نقطه خارجی مهم شامل Hetzner فنلاند و OVH فرانسه برای بررسی دسترسی به سرویس‌های ایرانی دیده شدند.

در این رادار، سرویس‌هایی مانند دیوار، دیجیکالا، بله، کافه‌بازار، زومیت، ترب، ورزش۳ و ویرگول از نقاط اروپایی قابل بررسی بوده‌اند. مشاهده پاسخ از این نقاط نشان می‌دهد که دسترسی به بخشی از وب فارسی از خارج کشور برقرار شده و این سرویس‌ها از دید دیتاسنترهای بین‌المللی دوباره قابل مشاهده هستند.

در سمت مقابل، چابکان وضعیت دسترسی دیتاسنترهای داخل ایران به سرویس‌های بین‌المللی مانند ChatGPT، کلاودفلر DNS، گوگل، گوگل‌پلی، گیت‌هاب، داکرهاب، فیگمت، دیپ‌سیک، واتس‌اپ، استیم و پلی‌استیشن را هم بررسی کرده است. داده‌های این بخش نشان می‌دهد کیفیت دسترسی از داخل کشور به سرویس‌های جهانی در همه دیتاسنترها یکسان نیست و برخی مسیرها زودتر از مسیرهای دیگر به وضعیت پایدار رسیده‌اند.

وضعیت فعلی اینترنت ایران بر اساس کلاودفلر

داده‌های رادار کلاودفلر برای بازه پنجم خرداد تا اول تیر نشان می‌دهند که اینترنت ایران پس از بازگشایی وارد مرحله بازیابی عملکرد شده، اما این بازیابی هنوز یکنواخت و کامل نیست. نمودارهای مربوط به کیفیت شبکه، حجم ترافیک، سهم شبکه‌ها و نسبت ترافیک انسانی و خودکار، تصویر دقیق‌تری از این وضعیت ارائه می‌کنند.

در نمودارهای کیفیت شبکه، شاخص تاخیر رفت‌وبرگشت نشان می‌دهد که در روزهای اولیه پس از بازگشایی، پراکندگی و نوسان تاخیر بالا بوده است. بر اساس خوانش نمودارهای ارسالی، مقدار میانه تاخیر در بازه‌ای حدود ۱۳۰ تا ۱۷۵ میلی‌ثانیه نوسان داشته و در برخی نقاط، صدک بالاتر به محدوده بالاتری رسیده است. این رفتار معمولا زمانی دیده می‌شود که مسیرهای شبکه هنوز کاملا پایدار نشده‌اند و ترافیک از مسیرهای جایگزین یا طولانی‌تر عبور می‌کند.

در نمودار زمان پاسخ DNS نیز الگوی مشابهی دیده می‌شود. بر اساس داده‌های ارسالی، زمان پاسخ DNS در برخی بازه‌ها تا حدود ۲۵۰ میلی‌ثانیه بالا رفته و سپس به محدوده پایین‌تری نزدیک شده است. این کاهش تدریجی می‌تواند نشانه بازگشت تدریجی resolverها، اصلاح مسیرهای دسترسی و کاهش زمان تاخیر شبکه باشد البته مقدار فعلی از استانداردهای جهانی فاصله قابل توجهی دارد.

در بخش پهنای باند، نمودارها نشان می‌دهند که ظرفیت دانلود و ارسال داده بلافاصله پس از بازگشایی به سطح پایدار قبلی نرسیده است. بر اساس خوانش نمودارهای ارسالی، مقدار میانه سرعت دانلود در محدوده چند مگابیت بر ثانیه قرار داشته و در برخی نقاط حدود ۴ تا ۶ مگابیت بر ثانیه دیده شده است. این وضعیت با بازگشت تدریجی ظرفیت مسیرهای بین‌المللی سازگار است، اما نشان می‌دهد کیفیت شبکه بلافاصله پس از بازگشایی به سطح پایدار نرسیده بود.

جمع‌بندی

داده‌های این بررسی نشان می‌دهد بازگشت اینترنت ایران فقط به معنی باز شدن دسترسی کاربران نبوده، بلکه شامل بازگشت تدریجی دیتاسنترها، سرویس‌های ابری و مسیرهای بین‌المللی نیز بوده است. بررسی BGP نشان می‌دهد سرویس‌هایی مانند دیجیکالا، اسنپ، بله و کافه‌بازار دوباره از طریق ASNها و prefixهای مشخص در سطح اینترنت جهانی قابل مشاهده شده‌اند.

از سوی دیگر، داده‌های کلاودفلر نشان می‌دهد کیفیت شبکه هنوز به طور کامل یکنواخت نشده است. نوسان تاخیر، تغییر در زمان پاسخ DNS، سطح پایین‌تر پهنای باند نسبت به وضعیت پایدار و تمرکز ترافیک در چند شبکه محدود، همگی نشان می‌دهند که بازگشت اتصال یک فرآیند مرحله‌ای بوده است.

بنابراین تصویر کلی چنین اینگونه است که سرویس‌های اصلی ایرانی دوباره از دید اینترنت جهانی قابل مشاهده شده‌اند، دیتاسنترها در حال بازگشت به مسیرهای بین‌المللی هستند، اما کیفیت و پایداری اتصال هنوز در همه مسیرها به شکل یکسان تثبیت نشده است.