سال ۱۴۰۴ برای معاونت علمی ریاستجمهوری با تمرکز بر توسعه هوش مصنوعی، تقویت شرکتهای دانشبنیان و پیشبرد فناوریهای راهبردی همراه بود؛ معاونتی که در کنار توسعه زیرساختهای پردازشی و اجرای پروژههای هوش مصنوعی، حمایت از کسبوکارهای دانشبنیان، توسعه زنجیره ارزش فناوریهای اولویتدار، گسترش تعاملات بینالمللی و اصلاح سازوکارهای سیاستگذاری را نیز در دستور کار قرار داده بود. گزارش عملکرد این معاونت، راهاندازی مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع با ظرفیت ۹۰ پتافلاپس، آموزش هوش مصنوعی به ۲ میلیون دانشآموز و ۱۰۰ هزار معلم، رشد ۶۰ درصدی فروش شرکتهای دانشبنیان، توسعه پروژههای فناوری در حوزههایی مانند میکروالکترونیک، هوافضا و انرژی و اختصاص ۲۵۰ میلیارد تومان کمک بلاعوض برای توسعه صادرات دانشبنیانها را از مهمترین اقدامات سال گذشته اعلام کرده است.
به گزارش پیوست، گزارش عملکرد معاونت علمی در سال ۱۴۰۴، از اجرای ۶ ماموریت اصلی در حوزههای مرجعیت علمی، فناوریهای راهبردی، توسعه کسبوکارهای دانشبنیان، زنجیره ارزش بخشهای اولویتدار، تعاملات بینالمللی و هوشمندسازی سیاستگذاری خبر میدهد؛ گزارشی که در آن از مشارکت ۴ هزار و ۱۰۰ استاد دانشگاه در چالشهای علمی، حضور ۸ هزار نفر در المپیک فناوری ۲۰۲۵، رشد ۶۰ درصدی فروش شرکتهای دانشبنیان و پرداخت ۲۵۰ میلیارد تومان کمک بلاعوض برای توسعه صادرات دانشبنیانها توضیح داده شده است.
بر اساس این گزارش، یکی از اقدامات انجامشده در این حوزه، راهاندازی مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع با ظرفیت عملیاتی ۹۰ پتافلاپس در فاز اول بوده است. این اقدام در صدر فهرست اقدامات معاونت علمی در حوزه زیرساختهای هوش مصنوعی قرار گرفته است. در کنار توسعه زیرساخت پردازشی، معاونت علمی از راهاندازی پنج پروژه ملی مشترک بین دانشگاه و صنعت برای کاربرد هوش مصنوعی خبر داده است. این پروژهها بخشی از برنامه گزارششده برای توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در کشور هستند.
سکوی ملی هوش مصنوعی متنباز
بخش دیگری از اقدامات گزارششده به حکمرانی هوش مصنوعی مربوط است. معاونت علمی در این گزارش از ایجاد سامانه ملی ارزیابی الگوریتمها و تشکیل مرکز ملی ثبت و پایش مدلهای هوش مصنوعی خبر داده است. در کنار توسعه ظرفیت پردازش و اجرای پروژههای کاربردی، ایجاد سازوکارهایی برای ارزیابی الگوریتمها و ثبت و پایش مدلهای هوش مصنوعی نیز در فهرست اقدامات این معاونت قرار گرفته است. در بخش دیگری از این محور، گزارش از ایجاد پایگاههای داده بومی خبر داده است. این پایگاهها شامل پایگاه داده سلامت، پایگاه داده کشاورزی هوشمند و پایگاه داده زبان فارسی هستند.
از دیگر پروژههای این بخش، توسعه پروژه «سکوی ملی هوش مصنوعی متنباز» با همکاری دانشگاه صنعتی شریف است. این پروژه در گزارش به عنوان یکی از اقدامات مشخص معاونت علمی در حوزه توسعه زیرساختها و کاربردهای هوش مصنوعی آمده است و در کنار مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع، پروژههای مشترک دانشگاه و صنعت و ایجاد پایگاههای داده بومی قرار گرفته است.
در بخش سختافزار نیز گزارش از بومیسازی سختافزارهای پردازشی بهمنظور تکمیل زنجیره ارزش فناوری با مشارکت چهار شرکت دانشبنیان خبر میدهد اما اسامی این چهار شرکت ذکر نشده است. این اقدام در ادامه برنامههای مربوط به توسعه زیرساخت هوش مصنوعی قرار گرفته و در گزارش به عنوان بخشی از تلاش برای تکمیل زنجیره ارزش این فناوری معرفی شده است.
گزارش عملکرد معاونت علمی در بخش دیگری از ماموریت خود به توسعه زنجیره ارزش میکروالکترونیک پرداخته است. در این بخش از تاسیس پردیس میکروالکترونیک و فوتونیک برای استقرار شرکتهای دانشبنیان و هستههای فناور و همچنین راهاندازی پردیس ریزفناوری خبر داده شده است. تکمیل خط پیشرفته بستهبندی تراشههای کاربردی در صنایع عمومی نیز با حمایت ۷ میلیون دلاری از دیگر اقدامات اعلامشده در این بخش است.
با این حال، بخش هوش مصنوعی گزارش عملکرد معاونت علمی بیش از آنکه تصویری از نتیجه اقدامات ارائه دهد، فهرستی از پروژههای اجراشده یا در حال اجراست. در این گزارش، برای پروژههایی مانند مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع، سکوی ملی هوش مصنوعی متنباز، پایگاههای داده بومی و پروژههای مشترک دانشگاه و صنعت، جزئیاتی درباره میزان استفاده، تعداد کاربران یا بهرهبرداران، میزان پیشرفت، هزینه اجرای پروژهها و خروجی حاصل از آنها ارائه نشده است.
حتی درباره ظرفیت ۹۰ پتافلاپس مرکز پردازش سریع نیز مشخص نیست چه میزان از این ظرفیت در اختیار چه پروژهها یا مجموعههایی قرار گرفته و چه میزان استفاده عملیاتی از آن صورت گرفته است. در مورد آموزش ۲ میلیون دانشآموز و ۱۰۰ هزار معلم نیز مشخص نیست این آموزش در چه مقیاسی اجرا شده، چند نفر دوره را به پایان رساندهاند و خروجی آن چه بوده است.
در نتیجه، گزارش فعلی بیشتر نشاندهنده تعداد و عنوان پروژههای معاونت علمی در حوزه هوش مصنوعی است تا میزان اثربخشی و نتیجه آنها و برای ارزیابی عملکرد این معاونت، دادههای دقیقتری درباره هزینه، پیشرفت، بهرهبرداری و خروجی هر یک از این اقدامات مورد نیاز است.
جایگاه کسبوکارهای دانشبنیان
بخش دیگر این گزارش به حمایت معاونت علمی از نخبگان مربوط است. بر اساس آمار درجشده در گزارش، ۲۷ سفیر استانی توسط قائممقام بنیاد ملی نخبگان معرفی شدهاند و بودجه بنیاد ملی نخبگان با هدف افزایش تنوع و میزان حمایتها ۱۵ درصد افزایش یافته است. همچنین ۴۰ فراخوان هدفمند در رشتههای مرتبط با فناوریهای راهبردی اعلام شده است.
در بخش حمایت از اعضای هیات علمی، گزارش از رشد ۲۵ درصدی درخواستهای حمایت خبر میدهد. همچنین مشارکت استادان دانشگاههای سراسر کشور در چالشهای علمی به ۴۱۰۰ نفر رسیده است. در همین ماموریت، حمایت از تجهیزات داخلیسازی تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته توسط شرکتهای دانشبنیان نیز در گزارش ثبت شده است.
یکی دیگر از اعداد این بخش، ۷۱ دانشگاه، مرکز علمی و تحقیقاتی کشور است که نیازمندیهای فناوری آنها تامین شده است. گزارش همچنین به اجرای طرحهایی برای استفاده از ظرفیت نخبگان و استعدادهای برتر اشاره میکند؛ از جمله طرح جایگزینی خدمت سربازی با پروژههای راهبردی که بر اساس گزارش، ۳ هزار ۳۷۷ نفر از استعدادهای برتر در آن به پروژههای راهبردی پرداختهاند.
در حوزه تجهیزات نیز گزارش اعلام کرده است که تجهیزات ساخت ایران در سال ۱۴۰۳ به ارزش ۲۵ میلیارد تومان به فروش رسیده است. همچنین در بخش رویدادهای علمی و فناوری، ۸ هزار نفر در رقابتها و دورههای المپیک فناوری ۲۰۲۵ شرکت کردهاند. در نمایشگاه INOTEX 2025 نیز ۴۵۰ شرکت و استارتآپ حضور داشتهاند و ۴۰۰ غرفه در نمایشگاه برپا شده است. گزارش همچنین از برگزاری ۴۵۰ جلسه سرمایهگذاری، ۳۰۰ سخنرانی و پنل و ۳۰۰ جلسه مشاوره کسبوکار خبر میدهد.
ماموریت دیگر گزارش به «توسعه کسبوکارهای دانشبنیان و خلاق» اختصاص دارد. در این بخش، معاونت علمی از ارتقای کیفی نظام ارزیابی شرکتها و موسسات دانشبنیان، پیادهسازی سازوکارهای حمایتی جدید، توسعه سرمایهگذاری و بازار شرکتهای دانشبنیان، ایجاد زیرساختهای حقوقی و مالی و حمایت از شرکتهای خلاق سخن گفته است.
یکی از اعداد این بخش، رشد ۶۰ درصدی فروش کل شرکتها و دستیابی به رقم ۱۸۳۳ هزار میلیارد تومان است. بر اساس گزارش، از این رقم ۳۶۹ هزار میلیارد تومان مربوط به فروش مستقیم محصولات دانشبنیان بوده که نسبت به دوره قبل ۴۰ درصد رشد یافته است.
گزارش همچنین توسعه صادرات و دیپلماسی فناوری را از دیگر محورهای این ماموریت اعلام کرده و نوشته است صادرات سالانه شرکتهای دانشبنیان در کشورهای هدف به ۲.۵ میلیارد دلار رسیده و سهم صادرات محصولات فناورانه از این رقم، بیش از ۵۰۰ میلیون دلار بوده است.
در بخش حمایتهای نهادی، گزارش از ایجاد زیرساختهای نهادی و حمایتهای قانونی خبر داده است. از جمله، سقف معافیت مالیاتی شرکتهای نوپا به ۴ میلیارد تومان و اعتبار مالیاتی برای محصولات سطح یک شرکتهای نوآور تا ۲۰ میلیارد تومان افزایش یافته است. همچنین در گزارش به افزایش معافیتهای مالیاتی و حمایتهای بیمهای و مالی از شرکتهای دانشبنیان اشاره شده است.
بخش دیگری از این ماموریت به شرکتهای خلاق و کسبوکارهای فرهنگی اختصاص دارد. بر اساس گزارش، ۹۰ شرکت جدید در حوزه شرکتهای خلاق مورد ارزیابی قرار گرفتهاند و همچنین فروش کل صنایع خلاق و فرهنگی به ۱۵۰۰ میلیارد تومان رسیده است.
در بخش تامین مالی، گزارش از راهاندازی بازار نوآفرین و توسعه ابزارهای مالی برای شرکتهای دانشبنیان خبر میدهد. در همین راستا، ابزارهای جدید تامین مالی برای شرکتهای فناور طراحی شده و توسعه صندوقهای سرمایهگذاری نیز در دستور کار قرار گرفته است. در گزارش همچنین به استفاده از ظرفیت بازار سرمایه برای تامین مالی پروژههای دانشبنیان، ایجاد صندوقها و سازوکارهای تضمین و توسعه ابزارهای مالی اشاره شده است.
هدفگذاری برای کاهش ۷۰ درصدی تلفات شبکه
در حوزه هوافضا، گزارش از توسعه پروژههای ماهوارهای، طراحی و ساخت ماهوارهها و حمایت از شرکتهای دانشبنیان فعال در این حوزه خبر میدهد. همچنین پروژههایی برای توسعه زیرساختهای فضایی، ارتباطات ماهوارهای و توسعه فناوریهای مرتبط با ماهواره در گزارش ثبت شده است.
در حوزه حملونقل نیز پروژههایی مانند تولید ناوگان ریلی، توسعه سامانههای نظارت و مدیریت ترافیک و طراحی و ساخت تجهیزات مرتبط با حملونقل ریلی اجرا شده است. گزارش همچنین به طراحی و ساخت سامانه راداری اشاره کرده است.
در بخش دفاعی، گزارش توسعه قابلیتهای راهبردی و پاسخ به نیازهای نیروهای مسلح را یکی از محورهای این ماموریت عنوان کرده و از توسعه سامانههای شناسایی و مقابله با تهدیدها، سامانههای ارتباطی و برخی فناوریهای پیشرفته دفاعی خبر داده است.
در حوزه انرژی، گزارش از طرحهایی برای توسعه فناوریهای مرتبط با انرژی پاک، کاهش مصرف و افزایش بهرهوری خبر میدهد. یکی از اعداد درجشده در گزارش، هدف کاهش ۷۰ درصدی تلفات شبکه نسبت به شرایط فعلی با استفاده از فناوری است.
طبق این گزارش، در حوزه معدن نیز گزارش از توسعه فناوریهای مورد نیاز صنایع معدنی، هوشمندسازی فرآیندهای معدنی و اجرای پروژههای فناورانه خبر میدهد. یکی از پروژههای معرفیشده، ساخت داخل و بهرهبرداری از دستگاه دامپتراک معدنی با ظرفیت حمل ۱۵۰ تن است که در گزارش به عنوان یکی از اقدامات فناورانه حوزه معدن معرفی شده است.
به نظر میرسد، با وجود تنوع پروژههای اعلامشده در حوزههای راهبردی، این بخش از گزارش عملکرد بیشتر به معرفی پروژهها پرداخته و اطلاعات محدودی درباره نتیجه و اثر آنها ارائه میکند. برای مثال، در حوزه هوافضا مشخص نیست پروژههای ماهوارهای معرفیشده در چه مرحلهای قرار دارند و چه تعداد از آنها به بهرهبرداری رسیدهاند. در بخش انرژی نیز عدد ۷۰ درصدی کاهش تلفات شبکه به عنوان یک هدف مطرح شده، اما زمانبندی و مبنای سنجش آن مشخص نیست. در نتیجه، با اطلاعات فعلی بیشتر میتوان درباره تعداد و تنوع پروژههای معاونت علمی قضاوت کرد تا میزان اثرگذاری آنها بر صنایع و حل مسائل واقعی کشور.
۹۲ میلیارد تومان تسهیلات برای صادرات
ماموریت دیگر گزارش به «ارتقای تعاملات بینالمللی علم، فناوری و نوآوری» اختصاص دارد. در این بخش، توسعه زیرساختهای حقوقی و نهادی همکاریهای بینالمللی، جذب متخصصان و نخبگان ایرانی خارج از کشور، توسعه صادرات محصولات دانشبنیان و حضور در بازارهای جهانی دنبال شده است.
گزارش از توسعه شبکه تعاملات با متخصصان و نخبگان ایرانی خارج از کشور خبر میدهد. در این زمینه، پلتفرم «کانکت» برای ایجاد ارتباط میان متخصصان و فناوران ایرانی خارج از کشور با مراکز علمی، پژوهشی و فناورانه داخل کشور مورد استفاده قرار گرفته است.
در گزارش آمده است که از طریق این پلتفرم، زمینه همکاری برای ۲۸۸ متخصص و فناور ایرانی مقیم خارج از کشور فراهم شده است. همچنین ۶۶ پرونده همکاری برای متخصصان و کارآفرینان بینالمللی در این سازوکار مطرح شده است. طبق گزارش، برای توسعه صادرات دانشبنیانها ۲۵۰ میلیارد تومان کمک بلاعوض و ۹۲ میلیارد تومان تسهیلات اختصاص داده شده است. این حمایتها در قالب برنامههای مختلفی از جمله برگزاری کمپهای بینالمللی، توسعه خانههای نوآوری و فناوری در خارج از کشور و برگزاری رویدادهای معرفی فرصتهای صادراتی ارائه شده است. از دیگر اقدامات این بخش، ایجاد «خانه نوآوری و فناوری ایران» در چین و توسعه زیرساختهای صادراتی در کشورهای هدف عنوان شده است.
بخش دیگر این گزارش درباره موضوع هوشمندسازی سیاستگذاری و تنظیمگری اقتصاد دانشبنیان است. گزارش در این بخش از اقدامات مرتبط با قانون جهش تولید دانشبنیان، تقویت سازوکارهای سیاستگذاری، بهبود محیط کسبوکار و ایجاد سازوکارهای حمایتی برای شرکتهای دانشبنیان سخن میگوید.
یکی از اقدامات گزارششده، فعالسازی سازوکارهای تصمیمسازی و نظارت عالی در حوزه اقتصاد دانشبنیان و همچنین تکمیل چارچوب قانونی و عملیاتیسازی ابزارهای سیاستی است. گزارش همچنین از اصلاح زیرساختهای تامین مالی، اصلاح آییننامهها و مقررات و ایجاد سازوکارهای جدید برای کاهش ریسک و تسهیل دسترسی شرکتهای دانشبنیان به منابع مالی خبر میدهد.
در بخش مالی نیز گزارش از عرضه اولیه سهام شرکتهای دانشبنیان، انتشار اوراق و استفاده از ظرفیت بازار سرمایه برای تامین مالی شرکتهای دانشبنیان خبر میدهد.
بر اساس گزارش، این رویداد با مشارکت سازمان توسعه همکاریهای علمی و فناورانه بینالمللی و با حضور مراکز علمی و پژوهشی کشورهای عضو برگزار شده و موضوعاتی مانند توسعه زیرساختهای پژوهشی، ارتباطات تحقیقاتی و ایجاد شبکههای بینالمللی علمی در آن مورد توجه قرار گرفته است.
با وجود اعداد و اقدامات متعددی که در بخش تعاملات بینالمللی و سیاستگذاری اعلام شده، گزارش عملکرد معاونت علمی در این بخش نیز بیشتر بر میزان حمایت و تعداد اقدامات تمرکز دارد تا نتیجه آنها. برای نمونه، فراهم شدن زمینه همکاری برای ۲۸۸ متخصص ایرانی خارج از کشور مشخص نمیکند این همکاریها به چه پروژه، قرارداد یا انتقال فناوری منجر شدهاند. همچنین درباره اختصاص ۲۵۰ میلیارد تومان کمک بلاعوض و ۹۲ میلیارد تومان تسهیلات برای توسعه صادرات، گزارشی از میزان صادرات ایجادشده در نتیجه این حمایتها ارائه نشده است. در بخش سیاستگذاری و تامین مالی نیز اصلاح مقررات، ایجاد سازوکارهای جدید و استفاده از بازار سرمایه اعلام شده، اما شاخصی برای سنجش اثر این اقدامات بر کاهش موانع کسبوکار، دسترسی شرکتها به منابع مالی یا میزان سرمایه جذبشده ارائه نشده است.
گزارش عملکرد معاونت علمی ۱۴۰۴ منبع
