اینترنت دیگر صرفا یک ابزار فناورانه نیست و به زیرساختی برای مشارکت مدنی، عدالت اجتماعی و ارائه خدمات حیاتی تبدیل شده است. جامعهشناسان، فعالان حوزه اینترنت و مدیران نهادهای مدنی با اشاره به پیامدهای قطعی اینترنت میگویند محدودسازی این زیرساخت، علاوه بر تضعیف جامعه مدنی و تشدید شکاف دیجیتال، دسترسی گروههای آسیبپذیر به خدماتی مانند سامانههای پیشگیری از خودکشی را مختل کرده و خطر خودکشی را افزایش میدهد.
به گزارش پیوست، سخنرانان نشست «پایداری اینترنت، پایداری جامعه مدنی» که به همت موسسه نیکوکاری معین برگزار شد، با تاکید بر اینکه اینترنت دیگر تنها یک ابزار فناورانه نیست، آن را به زیرساختی برای حیات اجتماعی، مشارکت مدنی، عدالت اجتماعی و حتی ارائه خدمات حیاتی همچون پیشگیری از خودکشی توصیف کردند. آنها همچنین نسبت به پیامدهای قطعی و محدودیت اینترنت بر گروههای آسیبپذیر، جامعه مدنی و سرمایه اجتماعی هشدار دادند.
علی راغب، جامعهشناس، در این نشست با اشاره به روند شکلگیری جامعه مدنی گفت جامعه مدنی از گردهم آمدن احزاب، گروهها، انجمنها و تشکلهای محلی و غیرمحلی شکل میگیرد و آنچه این گروهها را به یکدیگر متصل میکند، زیرساخت ارتباطی است.
او با بیان اینکه در قرن نوزدهم این نقش را مطبوعات و روزنامهها برعهده داشتند و پس از آن رادیو و تلویزیون به زیرساخت ارتباطی تبدیل شدند، گفت: امروز اینترنت همان زیرساخت ارتباطی است که افراد را به یکدیگر متصل میکند.
راغب با اشاره به گسترش اینترنت از دهه ۹۰ میلادی گفت اینترنت در این دوره هزینه انتشار محتوا را کاهش داد، انتشار مطالب را سادهتر کرد و به ابزاری برای ارتباطات اجتماعی تبدیل شد؛ اما اکنون دیگر صرفا یک ابزار نیست، بلکه به یک زیرساخت تبدیل شده و عنصر اصلی حیات اجتماعی به شمار میرود.
به گفته او، نداشتن دسترسی به اینترنت امروز به معنای ایجاد نابرابری اجتماعی است و تصور اینکه قطعی اینترنت برای همه شهروندان پیامد یکسانی دارد، نادرست است.
این جامعهشناس ادامه داد: حاکمیت تصور میکند قطع اینترنت بر همه افراد یک اثر دارد، در حالی که پیامدهای آن برای افراد با توجه به جایگاه اجتماعی و اقتصادی متفاوت است. قطعی اینترنت برای برخی گروهها خسارت بسیار بیشتری به همراه دارد و اقشار فرودست و گروههای کوچک و محلی بیشترین آسیب را از این وضعیت میبینند. در نتیجه، دموکراسی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
او با تاکید بر اینکه دموکراسی تنها به انتخابات و حق رای محدود نمیشود، گفت: دموکراسی به معنای امکان دیده شدن مطالبات، شکلگیری کنش جمعی و مشارکت در امور اجتماعی و سیاسی است و در چنین شرایطی جامعه مدنی از اساس با چالش مواجه میشود.
راغب با اشاره به مفهوم «دموکراسی دیجیتال» توضیح داد: در حالی که ما همچنان درگیر بحثهای ابتدایی دموکراسی هستیم، بسیاری از کشورها درباره انواع دموکراسی از جمله دموکراسی دیجیتال گفتوگو میکنند. دموکراسی دیجیتال به معنای برگزاری انتخابات الکترونیکی نیست، بلکه به این معناست که جامعه مدنی بتواند به صورت روزمره در امور سیاسی و اجتماعی مشارکت داشته باشد.
او همچنین به موضوع شکاف دیجیتال اشاره کرد و گفت این مفهوم از حدود ۳۰ سال پیش و همزمان با گسترش اینترنت مطرح شد، زیرا همه اقشار جامعه امکان دسترسی برابر به اینترنت نداشتند.
به گفته راغب، شکاف دیجیتال تنها به دسترسی محدود نمیشود و دو سطح دارد؛ سطح نخست، دسترسی به اینترنت و سطح دوم، مهارتها و نحوه استفاده از این فناوری است.
این جامعهشناس در ادامه با اشاره به مفهوم «اقتدارگرایی دیجیتال» گفت: اقتدارگرایی دیجیتال از دنیای آفلاین ریشه گرفته و در فضای آنلاین بازتولید شده است. در جوامع پیش از اینترنت، دیکتاتوری با زندان، سرکوب و حذف افراد اعمال میشد. اینترنت قرار بود این وضعیت را کنترل کند و فضایی آزادتر ایجاد شود، اما بعدها حکومتها نیز شیوههای کنترل این فضا را آموختند و پدیدههایی مانند اینترنت یا سیمکارت سفید شکل گرفت.
او ادامه داد: اقتدارگرایی دیجیتال تنها به کاهش سرعت اینترنت یا اینترنت سفید محدود نیست، بلکه نظارت بر دادههای کاربران، سانسور و کنترل اطلاعات نیز بخشی از این مفهوم است.
راغب با تاکید بر اینکه اینترنت امروز به زیرساخت تبدیل شده است، گفت: اگر آب را از مردم بگیریم، زندگی مختل میشود و اگر اینترنت را بگیریم، جامعه مدنی آسیب میبیند. اینترنت هزینه ارتباطات را کاهش داده و اگر این زیرساخت قطع شود، هزینه ارتباط افزایش پیدا میکند و کیفیت ارتباطات کاهش مییابد.
او در پایان سخنان خود تاکید کرد: امروز موضوع اصلی، برابری ارتباطی است؛ یعنی زیرساخت و شرایط دسترسی باید به گونهای باشد که همه افراد امکان حضور، مشارکت و بیان نظر داشته باشند. در چنین شرایطی اینترنت دیگر صرفا یک موضوع فناورانه نیست، بلکه مسئلهای در حوزه عدالت اجتماعی است.
ایرانیها در سطح ملی به طبقه فرودست دیجیتال تبدیل شدهاند
در بخش دیگری از این نشست، زهرا علیپور، دبیر کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک تهران، با استناد به گزارشهای شش سال گذشته درباره وضعیت اینترنت ایران گفت: براساس این گزارشها، ایران در سال ۱۴۰۲ از نظر شاخص اختلال اینترنت رتبه ۹۹ از ۱۰۰، از نظر سرعت رتبه ۹۷ و از نظر محدودیت نیز رتبه ۹۹ را به خود اختصاص داده است و این وضعیت تا ششمین گزارش نیز ادامه داشته است.
او ادامه داد: ایران و چین در میان محدودترین کشورهای جهان قرار دارند، اما تفاوت این دو کشور در کیفیت اینترنت است. چین با وجود محدودیتها از کیفیت و سرعت بالای اینترنت برخوردار است، اما ایران علاوه بر محدودیت، با کیفیت پایین شبکه نیز مواجه است. این آمارها نیز مربوط به زمانی است که هنوز اینترنت به طور کامل قطع نشده بود.
علیپور با بیان اینکه ایرانیها در سطح ملی به طبقه فرودست دیجیتال تبدیل شدهاند، گفت: تجربه نشان میدهد هر بار که اینترنت قطع میشود، کیفیت آن دیگر به وضعیت پیش از قطعی بازنمیگردد.
او همچنین با اشاره به سیاستهای اینترنت سفید گفت: این سیاستها به گونهای طراحی شدهاند که اگر افراد نتوانند خود را زیرمجموعه یک گروه یا صنف خاص تعریف کنند، عملا از دسترسی به اینترنت محروم میشوند. در نتیجه، افراد علاوه بر فرودستی ملی، با نوع دیگری از فرودستی دیجیتال نیز روبهرو هستند.
دبیر کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک تهران تاکید کرد که قطعی اینترنت بر سرمایه اجتماعی نیز اثر گذاشته است، اما هنوز شاخص تجمیعی مشخصی برای سنجش این اثرات وجود ندارد.
در ادامه این نشست، زهرا مرادی، مدیر اجرایی سامانه «طعم گیلاس»، با اشاره به فعالیت این سامانه گفت: خودکشی یک گسل خاموش است و طعم گیلاس تنها سامانه غیردولتی پیشگیری از خودکشی در کشور است.
او با اشاره به آمارهای جهانی خودکشی گفت: سالانه بیش از ۷۲۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست میدهند؛ یعنی هر ۴۳ ثانیه یک نفر. همچنین اقدام به خودکشی حدود ۲۰ برابر بیشتر از موارد منجر به فوت است و به طور متوسط هر دو ثانیه یک اقدام به خودکشی در جهان رخ میدهد.
مرادی با بیان اینکه ایران آمار دقیقی از خودکشی منتشر نمیکند، اضافه کرد: براساس اطلاعات موجود، آمار خودکشی در میان نوجوانان دو برابر شده است.
او با تشریح نحوه فعالیت سامانه «طعم گیلاس» گفت: افرادی که به خودکشی فکر میکنند معمولا موضوع را در گوگل جستوجو میکنند و از این طریق با سامانه طعم گیلاس آشنا میشوند. آنها میتوانند بدون استفاده از نام واقعی خود با داوطلبان گفتوگو کنند، اما تمام این فرآیند وابسته به اینترنت است.
مدیر اجرایی این سامانه با اشاره به تاثیر قطعی اینترنت بر عملکرد این سامانه گفت: در دورههای قطعی اینترنت، روزانه حدود ۷۰۰ نفر امکان برقراری ارتباط با سامانه را از دست دادند. ۷۸ درصد افرادی که به سامانه پیام میدهند کمتر از ۲۵ سال سن دارند و ۹۷ درصد مراجعهکنندگان با افکار خودکشی به این سامانه مراجعه میکنند.
مرادی همچنین با ارائه آماری از کاهش فعالیت داوطلبان گفت: از اول دی ۱۴۰۳ تا خرداد ۱۴۰۴، ۱۲۶ شیفت داوطلبی ثبت شد، اما این عدد در بازه زمانی مشابه از دی ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵ به ۳۷ شیفت رسید که افت قابل توجهی را نشان میدهد.
او ادامه داد: از اول دی ۱۴۰۳ تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۴، ۶ هزار و ۲۲۴ رزرو توسط داوطلبان ثبت شد، اما این عدد در دوره مشابه به دو هزار و ۱۳ مورد کاهش یافت. همچنین تعداد رزروها در بازه ۱۹ تا ۳۱ فروردین از ۴۶۹ مورد در سال ۱۴۰۴ به ۱۰۵ مورد در سال بعد رسید که این کاهش به دلیل قطعی اینترنت رخ داد و خطر خودکشی را افزایش داد.
مرادی با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه نیز گفت: در آن دوره برای حفظ ارتباط با کاربران از پیامرسان بله استفاده کردیم. قطعی اینترنت باعث شد سامانهای مردمنهاد مانند طعم گیلاس نه تنها در زمان قطع اینترنت با مشکل مواجه شود، بلکه پس از برقراری دوباره اینترنت نیز با کاهش مشارکت داوطلبان روبهرو شود. قطع اینترنت، محل تلاقی علم، فناوری و مسئولیت اجتماعی را از بین میبرد.
مدیر اجرایی سامانه «طعم گیلاس» توضیح داد: برای تصمیمگیران شاید اینترنت تنها یک دکمه باشد، اما برای سامانهای مانند طعم گیلاس، اینترنت تنها روزنه ارتباط با انسانهاست و قطع آن میتواند فاصله میان زندگی و مرگ را کوتاهتر کند. وقتی اینترنت قطع میشود، افراد دیگر جایی برای اثرگذاری و دریافت کمک پیدا نمیکنند.
او همچنین گفت: توان یک نهاد مردمی برای مقابله با تصمیمهای حاکمیتی محدود است. با این حال تلاش کردهایم زیرساختهای سامانه را به گونهای توسعه دهیم که روی اینترانت نیز قابل استفاده باشد و اکنون نیز در حال فراهم کردن شرایطی هستیم که بتوانیم از طریق اینترنت داخلی پاسخگوی افراد بیشتری باشیم.
منبع
