بازار رمزارز در ایران، در سالهای اخیر به یکی از بزرگترین بازارهای غیررسمی کشور تبدیل شده است. بازاری با میلیونها کاربر، گردش مالی قابلتوجه و نقش پررنگ در رفتار مالی خانوارها. با این حال، پشت این تصویر پرحجم، بازاری شکل گرفته که بیش از آنکه بر عمق و پایداری استوار باشد، به نوسان، واکنشهای کوتاهمدت و دوپارگی رفتاری کاربران متکی است. مرور دادهها و برآوردهای موجود از این بازار، نهفقط اندازه آن، بلکه شکافهای ساختاری و ابهامهایی را نشان میدهد که مسیر آینده رمزارز در ایران را تعیین میکند.
به گزارش پیوست، بر اساس برآوردهای تکراسا، بازار رمزارز ایران در سال ۱۴۰۳ بین ۲ تا ۲.۵ هزار هزار میلیارد تومان گردش مالی داشته. عددی که این بازار را در زمره بزرگترین بازارهای غیررسمی کشور قرار میدهد. در کنار این حجم، گزارش تکراسا از وجود حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیون حساب کاربری ثبتشده میگوید. اما نکته کلیدی، فاصله معنادار این عدد با تعداد کاربران فعال است.
طبق همین گزارش، تعداد کاربران فعال واقعی که به عنوان کاربرانی با حداقل یک معامله در طول سال تعریف شدهاند، حدود ۴ تا ۵ میلیون نفر برآورد میشود. به بیان دیگر، کمتر از نیمی از حسابهای موجود، در عمل نقشی در گردش بازار دارند. این شکاف عددی، یکی از مهمترین نشانههای محدود بودن عمق واقعی بازار است.
این ارقام نشان میدهد رشد بازار بیشتر از مسیر افزایش دسترسی و ثبتنام اتفاق افتاده تا عمق استفاده. بخش بزرگی از کاربران، حضور غیرپیوسته دارند و فعالیت آنها به دورههای خاص محدود میشود. نتیجه چنین الگویی، بازاری است که اگرچه از نظر اندازه بزرگ شده، اما از نظر رفتار مالی پایدار هنوز به مرحله بلوغ نرسیده. یعنی بازاری که حجم دارد، اما تراکم فعالیت مستمر در آن پایین است.
دو بازار در یک بازار؛ شکاف عددی میان فعالیت داخلی و خارجی
گزارش تکراسا تصویری دوپاره از رفتار کاربران ایرانی در بازار رمزارز ارائه میدهد. بر اساس برآوردهای این گزارش، حدود ۴۰ درصد از حجم معاملات کاربران ایرانی در پلتفرمهای داخلی انجام میشود، در حالی که نزدیک به ۶۰ درصد از فعالیت معاملاتی آنها به بازارهای خارجی اختصاص دارد. این اختلاف، صرفا اختلاف جغرافیایی نیست، بلکه نشانهای از تقسیم کارکرد بازار است.
به نظر میرسد در بازار داخلی، تمرکز اصلی بر معاملات اسپات و تبدیل داراییهای ریالی به رمزارز است. گزارش تکراسا نشان میدهد که سهم ابزارهای پرریسک و بازارهای مشتقه در پلتفرمهای داخلی محدود است. موضوعی که باعث میشود حجم قابلتوجهی از معاملات با ارزش اسمی بالا، خارج از اکوسیستم داخلی انجام شود.
در مقابل، بخش غالب معاملات کاربران ایرانی در بازارهای خارجی، به فعالیتهایی مانند معاملات تعهدی و استفاده از اهرمهای بالا اختصاص دارد. جایی که بهگفته گزارش تکراسا، اهرمهای ۲۰ تا ۳۰ برابری نقش مهمی در افزایش حجم معاملات ایفا میکنند. همین تفاوت ابزار، توضیح میدهد چرا سهم کاربران داخلی از نظر تعداد بالا، اما از نظر حجم کل معاملات پایینتر است.
این اعداد نشان میدهد بازار رمزارز ایران نه یک بازار واحد، بلکه ترکیبی از دو بازار با کارکرد متفاوت است. به این صورت که بازاری داخلی با نقش درگاه ورود و بازاری خارجی برای پذیرش ریسک و افزایش بازده دارد. شکافی که پیامد آن، خروج بخش قابلتوجهی از نقدشوندگی و سود بالقوه از اکوسیستم داخلی است.
رشد شتابان؛ عددهای بزرگ، پایداری نامطمئن
بر اساس گزارش تکراسا، بازار رمزارز ایران در سال ۱۴۰۳ رشد کمسابقهای را تجربه کرده و حجم معاملات آن نسبت به سال قبل حدود ۲۵۰ درصد افزایش یافته است. این نرخ رشد، در مقایسه با بسیاری از بازارهای مالی رسمی کشور، عددی بسیار بالاست و در نگاه اول نشانهای از پویایی بازار تلقی میشود. اما بررسی دقیقتر اعداد، تصویر پیچیدهتری ارائه میدهد.
گزارش تکراسا نشان میدهد بخش عمده این رشد در بازههای زمانی مشخصی متمرکز بوده است. دورههایی که با نوسان شدید نرخ ارز یا افزایش نااطمینانیهای اقتصادی همزمان شدهاند. در این مقاطع، حجم معاملات افزایش یافته، اما این افزایش الزاما به معنای ورود کاربران جدید یا تثبیت رفتار سرمایهگذاری نبوده است. بلکه بیشتر ناشی از افزایش دفعات معامله و جابهجایی سریع سرمایه توسط همان کاربران فعال بوده است.
از سوی دیگر، برآورد حجم ۲ تا ۲.۵ هزار هزار میلیارد تومانی بازار، بهشدت به متغیرهایی مانند نرخ ارز و شرایط کلی بازار جهانی رمزارز وابسته است. گزارش تکراسا نیز با اشاره به این وابستگی، نشان میدهد که تغییر در مفروضات کلان میتواند تصویر اندازه بازار را بهطور معناداری جابهجا کند. بنابراین، رشد سریع بازار اگرچه واقعی است، اما پایداری آن همچنان محل پرسش باقی میماند.
صرافیها میان رشد بازار و محدودیت نهادی
بر اساس دادههای ارائهشده در گزارش تکراسا، بازار رمزارز ایران میزبان بیش از ۳۰۰ پلتفرم فعال است؛ عددی که در کنار برآورد وجود بیش از ۷۰۰ پلتفرم ثبتشده یا نیمهفعال، از پراکندگی بالای بازیگران حکایت دارد. با این حال، بخش عمده حجم معاملات در اختیار تعداد محدودی از پلتفرمها متمرکز شده است.
این تمرکز، در شرایطی شکل گرفته که صرافیها با محدودیتهای متعددی در حوزه ابزارهای مالی، دسترسی به زیرساختهای بانکی و فضای مقرراتی مواجهاند. گزارش تکراسا نشان میدهد مدل درآمدی غالب در میان پلتفرمهای داخلی، همچنان بر معاملات اسپات و کارمزدهای پایه متکی است و سهم ابزارهای پیچیدهتر در آنها ناچیز باقی مانده است.
در چنین فضایی، رقابت میان صرافیها بیشتر بر سر جذب کاربر و افزایش سهم اسمی بازار شکل گرفته تا توسعه خدمات پیشرفته یا افزایش عمق بازار. نتیجه، اکوسیستمی است که اگرچه از نظر تعداد بازیگر و حجم ظاهری بزرگ است، اما از منظر تنوع خدمات و تابآوری نهادی، همچنان شکننده به نظر میرسد.
بازاری بزرگتر از آنچه تصور میشد، ناپایدارتر از آنچه دیده میشود
آنچه گزارش تکراسا از بازار رمزارز ایران ترسیم میکند، تصویری دوگانه است. از یکسو، بازاری با میلیونها کاربر، گردش مالی هزاران هزار میلیارد تومانی و نرخ رشد بالا و از سوی دیگر، بازاری با عمق محدود، وابسته به شوکهای بیرونی و دوپاره از نظر محل و نوع فعالیت کاربران.
اعداد نشان میدهند مسئله اصلی بازار رمزارز ایران، کمبود تقاضا یا نبود کاربر نیست، بلکه کیفیت و پایداری این تقاضاست. تا زمانی که بخش عمده فعالیت بازار به واکنشهای کوتاهمدت و خروج سرمایه به بازارهای خارجی وابسته باشد، رشد عددی بهتنهایی نمیتواند نشانه بلوغ تلقی شود.
بازار رمزارز ایران امروز بیش از هر چیز در نقطه تصمیم قرار دارد. یا بهسمت تعمیق، تثبیت و توسعه ابزارهای داخلی حرکت میکند، یا همچنان بازاری بزرگ باقی میماند که وزن اصلی آن، خارج از مرزهای رسمی و نهادی کشور شکل میگیرد.
منبع
